Мужык-Беларус / Mužyk-Biełarus — Setivir

Апісаньне

«Мужык-беларус» — песьня на верш Янкі Купалы «Я мужык-беларус...»

Гэтым разам — Купала і адзін зь ягоных самых раньніх вершаў: «Я мужык-беларус...» (1905-1907). «Мужык» тут ня лаянка, а клас: селянін. «Пан» — землеўладальнік, гаспадар. І калі герой верша заве сябе «панам сахі і касы», дык гэта горкая іронія: усё ягонае панства — драўляная саха дый каса, і болей нічога.

Вобразы ў вершы гавораць самі за сябе. Голад герою — «бацька», бяда — «маці», а сілу дала цяжкая праца. Ён корміць сьвет хлебам, а сам есьць мякіну; сваімі рукамі ператварае непралазны бор у роўнае, «як блін», поле. «Цёмен сам, белы вус» — тут і апаленая сонцам зьнешнасьць, і вымушаная цемната: напрыканцы Купала кажа гэта наўпрост — каб герой умеў чытаць кніжкі, «я б і долю здабыў». А прыпеў — пра годнасьць і абуджэньне: нягледзячы на пагарду й змушанае маўчаньне («мушу быць глух і нем»), герой сьцьвярджае — «і я — чалавек», хай і стомлены нядоляй усяго жыцьця.

Мне падаецца, верш вельмі дакладна паказвае, як жылося беларускаму селяніну на пачатку мінулага стагодзьдзя. Прыгон на тый час быў скасаваны ўжо амаль паўстагодзьдзя — а жыцьцё, як бачым, зьмянілася ня надта. Хтосьці знойдзе паралелі й з цяперашнім часам (вокладка адпаведная).

А цяпер — адкуль узялася сама песьня. Натхненьне прыйшло праз захапленьне праектам guslee.bel — на мой густ, гэта найлепшы рэп на беларускія вершы 😎

крыніца: [TikTok праекту guslee.bel](media/2/gusleebel-spadchyna.mp4){width=70% align=center} Ну вау жа!

Наслухаўшыся guslee.bel, я натрапіў на кавалачак, дзе ён чытае некалькі радкоў з «Я мужык-беларус...». Кавалачку на тый момант было ўжо два гады, а поўная вэрсія так і не зьявілася. Я напісаў аўтару, спытаў, ці варта яе чакаць, — і тый самай ноччу вырашыў паспрабаваць згенераваць трэк самастойна. На маё зьдзіўленьне, фінальная версія атрымалася літаральна за некалькі генерацый — і выйшла даволі нядрэннай. Нават guslee.bel ацаніў!

P.S. У промпце стылю вы можаце заўважыць слова «Russian». Раней такі «хак» дапамагаў нейрасетцы лепш зразумець, што гучаньне мусіць быць блізкім да славянскага: хочаце ці не, а расейскай музыкі ў навучальнай выбарцы нашмат больш, чым беларускай, таму раньнія версіі мадэляў з такімі «хакамі» працавалі лепей.

Description

"Mužyk-Biełarus" — a song set to Yanka Kupala's poem "Ja muzhyk-bielarus..."

A "muzhyk" is a peasant man — more on that word in a moment. The poem's opening line, which gives the song its name, says: "I am a muzhyk, a Belarusian." And Yanka Kupala (1882–1942) is the national poet of Belarus — roughly what Shevchenko is to Ukrainians or Burns to Scots.

This time it's Kupala and one of his very earliest poems, "Ja muzhyk-bielarus..." (1905–1907). "Muzhyk" here is not a put-down but a class: the peasant. A "pan" is a landowner, a lord — the honorific of the gentry across the former Polish–Lithuanian lands. So when the hero of the poem calls himself "the pan of the sokha and the scythe" (a sokha is a primitive wooden plough), the irony is bitter: his entire lordship amounts to a wooden plough and a scythe — and nothing else.

The imagery speaks for itself. Hunger is the hero's "father," misery his "mother," and only hard labour gave him strength. He feeds the world bread while eating chaff himself; with his own hands he turns impassable forest into a field "flat as a pancake." "Dark myself, moustache white" — that is both a face burnt by the sun and an enforced darkness of the mind: in Belarusian, as in other Slavic languages, "dark" also means unlettered, kept from learning. Kupala says it outright at the end — had the hero been able to read books, "I would have won a better lot." And the refrain is about dignity and awakening: despite the contempt and the forced silence ("I must stay deaf and mute"), the hero insists — "I, too, am a human being," however worn down by a lifetime of hardship.

To my mind, the poem paints a very precise picture of how the Belarusian peasant lived in the early twentieth century, when Belarus was part of the Russian Empire. Serfdom had been abolished almost half a century earlier, in 1861 — and yet, as you can see, life had barely changed. Some will find parallels with the present day, too (hence the cover art).

Now, where the song itself came from. The inspiration arrived through my admiration for the guslee.bel project — to my taste, the best rap ever made on Belarusian poems 😎

source: [guslee.bel on TikTok](media/2/gusleebel-spadchyna.mp4){width=70% align=center} I mean — wow!

After listening to guslee.bel on repeat, I stumbled upon a snippet where he recites a few lines from "Ja muzhyk-bielarus...". The snippet was already two years old by then, and no full version had ever appeared. I wrote to the author asking whether it was worth waiting for one — and that same night decided to try generating the track myself. To my surprise, the final version came together in literally a few generations — and turned out rather decent. Even guslee.bel approved!

in Belarusian > Me: > - Will we ever get the full version? :) > guslee.bel: > - After listening to Setivir, there’s almost no point anymore :)

P.S. In the style prompt, you may notice the word "Russian." This little "hack" used to help the model understand that the sound should stay close to Slavic: like it or not, there is far more Russian music in the training data than Belarusian, so earlier model versions simply worked better with tricks like that.

Тэкст песьні

Я мужык-беларус,
Пан сахі і касы;
Цёмен сам, белы вус,
Пядзі дзве валасы.
Бацькам голад мне быў,
Гадаваў і карміў,
Бяда маткай была,
Праца сілу дала.

Хоць пагарду цярплю,
Мушу быць глух і нем;
Хоць свет хлебам кармлю,
Сам мякіначку ем.
З цяжкай працы маей
Карыстаюць усе,
Толькі мне за яе
Няма дзякуй нідзе.

Глянь, высокенькі бор,
Вокам нельга прабіць;
Загудзеў мой тапор,
Як блін поле ляжыць.
Сошку з вышак сцягнуў,
Кабылічку ўшчаміў,
Плечы трохі прыгнуў,
Лес на пахань зрабіў!

Дый засеяў кусок,
Потым з жонкай пажаў...
Пан пшанічкі тачок —
Люба глянуць — наклаў.

Дык вось, людцы, які
Я мужык-беларус!
Пад ілбом сінякі,
Цёмен сам, белы вус.
Эй, каб цёмен не быў,
Чытаць кніжкі умеў,
Я б і долю здабыў,
Я б і песенькі пеў!

Я б патрапіў сказаць,
Што і я — чалавек,
Што і мне гараваць
Надаела ўвесь век.

Lyrics (English translation)

I am a muzhyk, a Belarusian,
The pan of the sokha and the scythe;
Dark myself, moustache white,
My hair two hand-spans long.
Hunger was my father —
He raised me and he fed me;
Misery was my mother,
And labour gave me strength.

Though I endure contempt,
I must stay deaf and mute;
Though I feed the world with bread,
I myself eat the chaff.
From my hard labour
Everyone profits —
Only I, for all of it,
Get no thanks anywhere.

Look — a pine wood, tall,
No eye can pierce it through;
My axe rang out — and now
The field lies flat as a pancake.
I dragged the sokha from the loft,
Hitched up my little mare,
Bent my shoulders just a bit —
And turned the forest into ploughland!

Then I sowed my patch,
With my wife I reaped it...
And this pan laid up a stack
Of wheat — a lovely sight!

So there, good people — that is
The muzhyk-Belarusian I am!
Bruises beneath my brow,
Dark myself, moustache white.
Eh, had I not been dark,
Had I known how to read —
I would have won a better lot,
I would have sung my little songs!

I would have found the words to say
That I, too, am a human being —
That I, too, am sick and tired
Of toiling my whole life away.